Tl vervangen door led: schema, starter en valkuilen

Om een tl-buis te vervangen door led schakelt u de groep uit en kijkt u welk voorschakelapparaat in het armatuur zit. Daarna kiest u de ledbuis die erbij past: een buis voor een conventioneel VSA met een ledstarter, een buis die geschikt is voor uw elektronisch VSA, of een 230V-buis na het overbruggen van het VSA. Het schema staat in de handleiding van de buis.

Een tl-buis is een fluorescentielamp met kwikdamp, die zonder voorschakelapparaat niet werkt. De meeste T5- en T8-buizen mogen sinds 2023 niet meer in de Europese Unie op de markt komen, dus wie tl vervangen door led overweegt, doet dat vroeg of laat toch.

Tl vervangen door led: losse ledbuis of nieuw armatuur?

U hebt drie mogelijkheden, die niet hetzelfde werk en niet dezelfde verantwoordelijkheid vragen.

Oplossing	Wat u doet	Het oude armatuur	Voor wie
Ledbuis die past op het VSA	U vervangt de buis, en de starter als die er is	Onveranderd: er past nog steeds een tl-buis in	Armatuur in goede staat, VSA geschikt voor de buis
Ledbuis op 230 V, VSA overbrugd	U haalt VSA, starter en condensator weg en bedraadt de lamphouders opnieuw	Omgebouwd: de veiligheid hangt af van uw bedrading	Wie vertrouwd is met elektra, bij een stevig armatuur
Nieuw ledarmatuur	U haalt het oude armatuur weg en sluit het nieuwe aan	Vervangen door een product dat voor led ontworpen en gekeurd is	Versleten armatuur, woonruimte, zin in een andere stijl

De passende ledbuis is het eenvoudigst: u raakt geen draad aan. Een conventioneel VSA blijft wel in de stroomkring en verbruikt nog wat energie, veel minder dan met de oude buis. Overbruggen haalt dat verlies weg, maar is een echte ingreep in het armatuur. Noodverlichting en armaturen voor hoge temperaturen of trillingen bouwt u niet om.

Een nieuw ledarmatuur is één product, als geheel door de fabrikant getest: de goede keuze bij een vergeeld armatuur, gescheurde lamphouders of een vochtige garage. Onze gids over garageverlichting bespreekt ledarmaturen, en die over de IP-waarde zegt welke bescherming een kelder of vochtige berging vraagt.

In een gang of bijkeuken neemt een rij ronde opbouwspots van aluminium de plaats van de lange buis in, elk met een ledlamp met GU10-fitting van maximaal 10 W. In een hal met weinig hoogte doet een platte plafondlamp hetzelfde werk als die rij spots: onze gids over de lamp voor in de hal geeft de maten die u eerst opneemt. Boven een droge werkbank geeft de zwarte plafondlamp met verstelbare spots gericht licht met twee E27-ledlampen. Meer modellen vindt u bij onze plafondlampen.

Vierkante plafondlamp van grijs beton en glas, brandend aan het plafond van een wasruimte boven een eiken werkblad en een wasmachine — De vierkante plafondlamp van beton en glas (33 × 33 cm, 8 cm hoog) heeft een ingebouwde led van 18 W: er is geen buis of lamp meer te vervangen. Met IP20 hoort hij in een droge wasruimte of berging, niet in een vochtige garage.

T8 of T5? Zo herkent u buis en voorschakelapparaat

De buis: diameter, fitting en lengte

Het getal na de T geeft de diameter in achtsten van een inch. De Europese verordening voor ecologisch ontwerp van lichtbronnen houdt ongeveer 26 mm aan voor een T8 en 16 mm voor een T5. Hun fittingen verschillen: pinnen op 13 mm (G13) bij de T8, op 5 mm (G5) bij de T5. Onze gids over de fitting van een lamp zet ze naast de andere.

Buis	Diameter	Fitting	Gangbare lengtes	Vermogen van de tl-buis
T8	26 mm	G13	60, 120 en 150 cm	18, 36 en 58 W
T5	16 mm	G5	ongeveer 55 tot 145 cm	afhankelijk van het model
T12 (oud)	38 mm	G13	verschillend	afhankelijk van het model

Meet de buis inclusief pinnen: de T8-ledbuis die u kiest, heeft dezelfde lengte en fitting. Vergelijk het licht in lumen, niet in watt; onze lumen watt tabel legt uit hoe.

Het voorschakelapparaat: conventioneel of elektronisch

Het voorschakelapparaat (VSA) begrenst de stroom door de buis. Het type herkent u meestal aan de starter, het cilindertje dat u met een kwartslag uitneemt:

Starter aanwezig: een conventioneel VSA (KVSA), een zware koperen spoel die de starter nodig heeft. Een buis die eerst even knippert voor hij aangaat, verraadt dit type. Blijft hij knipperen zonder aan te gaan, dan is de starter de eerste verdachte: zo kunt u de starter van een tl-lamp testen.
Geen starter: in principe een elektronisch VSA (EVSA), dat starter, spoel en condensator in één apparaat vervangt. De buis gaat meteen aan.

Zekerheid krijgt u door met de groep uit de kap te openen: noteer type en referentie op het etiket van het VSA. Delen twee korte buizen één conventioneel VSA (tandemschakeling), dan past er geen ledbuis in zonder ombouw. Vindt u starter noch VSA, dan is het armatuur misschien al omgebouwd: plaats niets voordat u de bedrading begrijpt.

Led tl buis aansluiten: de schema’s per situatie

De schema’s hieronder zijn principeschema’s. De precieze bedrading staat in de handleiding van de buis, die ook zegt aan welke kant hij gevoed wordt.

Eerst: groep uit en spanningsloos controleren

Schakel de groep uit in de meterkast, of de hoofdschakelaar als u de groep niet kent, en controleer met een tweepolige spanningstester dat er geen spanning meer is: een schakelaar op “uit” is niet genoeg. Fotografeer de bedrading voordat u iets losmaakt. Bij een metalen armatuur blijft de geel-groene aardedraad aan de behuizing vast; de NEN 1010, en in België het AREI, maken van die aarding een bescherming voor personen.

Draai de oude buis zonder breken uit de houders: hij bevat kwik. De basishandelingen staan in onze gids over lamp aansluiten. Twijfelt u, laat het dan over aan een erkend installateur.

Met een conventioneel VSA en starter

In het oorspronkelijke schema loopt de fase door het VSA naar een pin van de buis; de starter verbindt de twee andere pinnen, één aan elke kant; de laatste pin gaat naar de nul. Een eventuele condensator zit tussen fase en nul.

Met een ledbuis voor dit type VSA raakt u geen draad aan: u vervangt de starter door de meegeleverde ledstarter en plaatst de buis. Veel van deze buizen worden aan één kant gevoed; aan de andere kant zijn de pinnen intern verbonden en geïsoleerd, zodat u bij het plaatsen geen pin onder spanning aanraakt.

Met een elektronisch VSA

Hier hebt u een ledbuis nodig die uitdrukkelijk geschikt is voor uw elektronisch VSA. Fabrikanten van buizen publiceren lijsten van geteste voorschakelapparaten: vergelijk ze met de referentie op het etiket. Sommige universele buizen werken op beide soorten VSA. Staat het uwe er niet op, kies dan overbruggen of een nieuw armatuur.

Schema om een ledbuis aan te sluiten met behoud van het voorschakelapparaat: conventioneel VSA met ledstarter en parallelle condensator, daarna een elektronisch VSA met twee draden naar elke kant van de buis — Boven blijft het conventionele VSA zitten: alleen de starter verandert, en de condensator blijft tussen fase en nul. Onder voedt het elektronisch VSA elke kant van de buis met twee draden, waar u niet aan komt.

Zonder VSA: overbruggen, eenzijdig of tweezijdig

Bij overbruggen haalt u VSA, starter en condensator weg en sluit u fase en nul rechtstreeks op de lamphouders aan, voor een ledbuis op 230 V:

Eenzijdig gevoed: fase en nul op de twee pinnen van de kant die op de buis is aangegeven; de andere kant krijgt geen draad.
Tweezijdig gevoed: de fase aan de ene kant, de nul aan de andere, op één of beide pinnen volgens de handleiding.

Isoleer de overbodige draden, zet elke verbinding vast in een klem en plak een zichtbaar label op het armatuur: “alleen ledbuis 230 V”. Een tl-buis die er per vergissing in komt, krijgt netspanning zonder stroombegrenzing: hij gaat kapot en kan wie hem plaatst verwonden.

Schema om een ledbuis zonder voorschakelapparaat aan te sluiten: fase en nul op dezelfde kant voor een eenzijdig gevoede buis, fase aan de ene kant en nul aan de andere voor een tweezijdig gevoede buis — Na overbruggen krijgt de buis rechtstreeks 230 V. Eenzijdig gevoed krijgt hij fase en nul aan dezelfde kant, tweezijdig gevoed de fase aan de ene en de nul aan de andere kant. De buis zelf zegt welk van de twee schema’s hij verwacht.

De condensator

De compensatiecondensator, tussen fase en nul bij het VSA, compenseert alleen de blindstroom van een conventioneel VSA; parallel geschakeld is hij niet nodig om de buis te laten branden. Met een ledbuis die het VSA houdt, blijft hij zitten. Ons advies na overbruggen: haal hem samen met het VSA weg, tenzij de handleiding iets anders zegt, en vervang altijd een condensator die bol staat of lekt.

Wat overbruggen betekent voor het armatuur

Volgens de richtlijn van de elektrotechnische federatie ZVEI en het keuringsinstituut van de VDE verandert een nieuwe buis met de meegeleverde brug het armatuur niet. Het VSA weghalen verandert wel de constructie en maakt er een nieuw product van: de oorspronkelijke markeringen en keurmerken vervallen, en wie ombouwt, neemt de verantwoordelijkheid voor conformiteit en garantie over. Thuis betekent dat: de veiligheid rust op uw bedrading. Wij raden overbruggen daarom alleen aan bij een gaaf armatuur en voor wie vertrouwd is met elektra.

De starter: houden, vervangen door een ledstarter of weghalen

Bij een tl-buis sluit de starter even om de elektroden voor te verwarmen en gaat dan open, waarna het VSA de spanningspiek geeft die de buis ontsteekt. Een ledbuis heeft dat niet nodig:

Armatuur en buis	De starter
Tl-buis op een conventioneel VSA	Houden, en samen met de buis vervangen als hij versleten is
Ledbuis voor een conventioneel VSA	Vervangen door de ledstarter die bij de buis zit
Ledbuis op een elektronisch VSA	Geen: dit VSA heeft er geen
Ledbuis op 230 V na overbruggen	Weghalen, samen met VSA en condensator

Een ledstarter lijkt op een gewone starter, maar is alleen een brug die de stroomkring gesloten houdt. Verwissel ze nooit: met een gewone starter werkt een ledbuis niet normaal, met een ledstarter ontsteekt een tl-buis niet.

Waarom de ledbuis niet aangaat of knippert

Meestal is het een montagedetail. Controleer met de groep uit, in deze volgorde:

De oude starter zit er nog. Hij blijft de kring openen en sluiten: de buis blijft uit of knippert. Zet de ledstarter erin.
De buis past niet bij het VSA. Een 230V-buis op een VSA, of een elektronisch VSA dat niet op de lijst van de fabrikant staat: lees de handleiding opnieuw.
De buis zit verkeerd om. Na eenzijdig overbruggen hoort de gemarkeerde kant bij de draden.
De buis zit niet vast. Draai hem een kwartslag tot hij vastzit, en vervang een gescheurde of verbrande lamphouder.
Het elektronisch VSA is versleten. Dan knippert ook een geschikte buis; overbruggen of een nieuw armatuur lost dat op.

Knipperen er ook andere lampen in huis, lees dan wat u doet als een led lamp knippert, met de signalen die op gevaar wijzen.

Waar laat u de oude tl-buis?

Een tl-buis hoort nooit bij het restafval. Hij bevat een beetje kwik, volgens de Europese regels hoogstens 3,5 mg voor een recente T8, en fluorescentiepoeder dat de verwerker verwijdert voordat glas en metaal worden hergebruikt.

Lever hem heel in. In Nederland verzorgt Stichting OPEN namens de producenten de inzameling onder de naam Wecycle: tl-buizen, spaarlampen en ledlampen gaan gratis naar een Wecycle-inleverpunt in een bouwmarkt, supermarkt of lampenwinkel, of naar de milieustraat. In België zorgt Recupel voor de inzameling. Ook het weggehaalde VSA, de starter en de condensator horen bij het elektrisch afval. Een voorraad tl-buizen mag u gewoon opgebruiken: alleen het op de markt brengen is gestopt.

Veelgestelde vragen over tl vervangen door led

Kan er een led-tl-buis in een bestaand armatuur?

Ja, in de meeste armaturen: met een ledbuis die past op het VSA dat er al in zit, zonder een draad aan te raken, of met een 230V-buis nadat het VSA is overbrugd. Een versleten armatuur vervangt u beter door een nieuw ledarmatuur.

Kan ik een tl-buis zonder starter vervangen door led?

Ja. Zonder starter heeft het armatuur meestal een elektronisch VSA: plaats dan een ledbuis die uitdrukkelijk voor dat VSA geschikt is, zonder de bedrading te veranderen. Staat uw VSA niet op de lijst van de fabrikant, dan overbrugt u het VSA en sluit u fase en nul aan volgens de handleiding van de buis.

Is een starter nodig bij een led-tl-buis?

Nooit een gewone starter. Bij een conventioneel VSA vervangt u hem door een ledstarter, een brug die bij de buis zit. Met een elektronisch VSA of na overbruggen is er helemaal geen starter meer.

Hoe bouw je een tl-armatuur om naar led?

Schakel de groep uit en controleer met een tweepolige spanningstester dat er geen spanning meer is. Haal VSA, starter en condensator weg, sluit fase en nul rechtstreeks op de lamphouders aan volgens de handleiding van de 230V-buis, en label het armatuur. Het is daarna een nieuw product: doe dit alleen bij een gaaf armatuur.

Hoe vervang je een dubbel tl-armatuur door led?

Kijk eerst hoe de buizen geschakeld zijn. Heeft elke buis een eigen VSA en starter, dan krijgt elke buis een ledbuis met een ledstarter. Delen twee buizen in tandemschakeling één conventioneel VSA, dan werkt een ledbuis pas na ombouw van het armatuur, of kiest u een nieuw ledarmatuur.

Waarom brandt mijn ledbuis niet?

Meestal zit de oude starter er nog, past de buis niet bij het VSA, zit hij na eenzijdig overbruggen verkeerd om, of zit hij niet goed vast in de houders. Controleer die punten met de groep uit, in deze volgorde, voordat u de buis zelf verdenkt.

Bronnen

Gedelegeerde Richtlijn (EU) 2022/284 van de Commissie van 16 december 2021, vrijstelling voor kwik in lineaire fluorescentielampen met dubbele voet (bijlage III bij Richtlijn 2011/65/EU: afgelopen op 24 augustus 2023 voor T5- en T8-buizen, hoogstens 3,5 mg kwik voor een T8), en Verordening (EU) 2019/2020 van de Commissie van 1 oktober 2019, ecologisch ontwerp van lichtbronnen (definities van T5- en T8-buizen, strengere eisen vanaf 1 september 2023 voor T8-buizen). EUR-Lex
Hinweise zum Einsatz von LED-Lampen als Alternative zu zweiseitig gesockelten Leuchtstofflampen in Leuchten, oktober 2020 (starter vervangen door een brug, conformiteit van het omgebouwde armatuur). ZVEI en VDE Prüf- und Zertifizierungsinstitut
NEN 1010, Elektrische installaties voor laagspanning. NEN
Algemeen Reglement op de Elektrische Installaties (AREI). Belgische overheid
Tl-buis (diameters, lengtes en vermogens van T8- en T5-buizen) en Vorschaltgerät (compensatiecondensator), in het Nederlands en het Duits. Wikipedia